Xã Tam Nông long trọng tổ chức Lễ dâng hương tại Đền Mẫu (Đền Nhà Bà) Xuân Bính Ngọ 2026

Đền Nhà Bà thờ nữ tướng Hồ Thiên Hương. Theo ngọc phả nhà đền và truyền thuyết được nhân dân làng Trúc Phê truyền lại: Ở vùng đất này có cặp vợ chồng nhà họ Hồ, tuổi đã cao mà chưa có con. Một hôm, bà nằm mộng thấy ngôi sao trên trời sa vào miệng. Ông bà cho là điềm lành. Quả nhiên sau đó bà thụ thai và sinh ra một gái, một trai. Ngày bà sinh là ngày 12 tháng 8, hương thơm ngào ngạt tỏa khắp nhà. Ông bà bèn đặt tên con gái là Thiên Hương, con trai là Hồ Tông. Khi hai con được 13 tuổi thì ông bà qua đời. Chị em nuôi nhau khôn lớn hòa thuận, khi chăm sóc việc nông trang, lúc cùng dân làng săn bắn.

Cuộc chiến Hùng - Thục xảy ra. Hồ Thiên Hương và Hồ Tông theo Tản Viên Sơn Thánh đánh thắng quân Thục, được Vua Hùng ban cho làm Mị Nương và Đô Thống.

Thời kỳ đó, giặc phương Bắc âm mưu xâm lược nước Văn Lang. Vua Hùng nghe theo lời khuyên của Nguyễn Tuấn, tức Tản Viên Sơn Thánh, nhường ngôi cho Thục Phán để đoàn kết dân tộc, bảo vệ đất nước. Thục Phán lên ngôi, lấy hiệu là An Dương Vương, đặt tên nước là Âu Lạc. Từ đó, Hồ Thiên Hương và em trai cùng các tướng lĩnh theo An Dương Vương đánh giặc phương Bắc.

Hồ Thiên Hương mưu trí, dũng cảm, có tài binh đao, thao lược, đã lập nhiều chiến công, trở thành nữ tướng tài giỏi của An Dương Vương. Do lập nhiều chiến công nên Hồ Thiên Hương được An Dương Vương phái về dựng bản doanh ở Trúc Phê, trấn giữ miền hữu ngạn sông Hồng.

Một lần, khi quân của tướng Đinh Công Tuấn bị giặc bao vây bên Á Nguyên, Hồ Thiên Hương đã vận động nhân dân làm cơm nắm, bánh giầy, cá kho ném vào đám quân giặc đang đói khát, khiến chúng bỏ vây mà tranh cướp lấy thức ăn. Quân của Đinh Công Tuấn nhờ đó đã thoát khỏi vòng vây.

Chính xuất phát từ tích này mà về sau, dân làng Trúc Phê có tục giã bánh giầy để tưởng nhớ ngày khao quân và công lao của nữ tướng Hồ Thiên Hương. Dân làng Trúc Phê xưa nay vẫn truyền miệng câu ca: 

"Trúc Phê có tiệc bánh giầy. Bên Á há miệng, bên này chày đâm"

Đến thời nhà Lê, vua Lê đã phong cho nữ tướng Hồ Thiên Hương là "Mẫu Vương Công Chúa" và giao cho nhân dân làng Trúc Phê dựng đền thờ, coi sóc việc hương khói muôn đời. Từ đó đến nay, nhân dân thường gọi nơi thờ tự bà Hồ Thiên Hương là Đền Mẫu hay Đền Nhà Bà.

Ngôi đền nhìn ra hướng Đông, có kết cấu hình chữ Nhị (二), gồm một tòa Đại Bái và tòa Hậu Cung. Mỗi tòa đều có 3 gian, 4 hàng chân cột. Đền đã được tu sửa nhiều lần với vật liệu chính là tường gạch và khung gỗ.

Trong đền còn lưu giữ được những bức chạm trổ, điêu khắc có giá trị, mang những đặc điểm nghệ thuật đầu triều Nguyễn, có kế thừa đặc điểm kiến trúc của các triều đại trước. Đáng chú ý là bức cốn đối xứng nhau, được chạm bằng kỹ thuật đục bong, chạm nổi điêu luyện với đề tài Tứ Linh, mình rồng ẩn hiện giữa các cụm hoa lá đan xen.

Ngoài cửa chính giữa Hậu Cung treo bức hoành phi mang chữ "Hiển Linh Từ" được sơn son thếp vàng. Cửa võng của Thượng Cung được trang trí trang nghiêm, lộng lẫy. Bên trong Thượng Cung có tượng nữ tướng Hồ Thiên Hương được tạo tác bằng gỗ trong tư thế ngồi trên long ngai được sơn son thếp vàng. Trong đền cũng còn lưu giữ một bát hương bằng đá, một bát hương gốm cổ. Ngoài ra còn có các đồ thờ tự, tế khí khác.

Đền Nhà Bà không chỉ là nơi thờ tự nữ tướng Hồ Thiên Hương, mà với vị trí địa lý của khu vực đền, đây còn là nơi lực lượng Cách mạng địa phương chọn để cất giấu vũ khí và nơi hội họp của mặt trận Việt Minh trong những năm 1944 - 1945, nhằm tiến tới cuộc nổi dậy giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám.

Với những giá trị lịch sử và văn hóa nghệ thuật, di tích Đền Mẫu hay Đền Nhà Bà (xã Tam Nông, tỉnh Phú Thọ) đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia tại Quyết định ngày 02 tháng 12 năm 1992.

Kính cáo trước anh linh Đức Thánh Mẫu, đồng chí Đỗ Hùng Sơn - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã, Chủ lễ đã tôn vinh công đức tiền nhân, khẳng định giá trị lịch sử và công lao to lớn của nữ tướng Hồ Thiên Hương (Thánh Mẫu) trong công cuộc bảo vệ bờ cõi đất nước. Đồng chí Chủ tịch UBND xã cũng nhấn mạnh việc bảo tồn di tích Đền Mẫu - di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia đồng thời phát huy các nét đẹp truyền thống của địa phương; Kêu gọi sự đoàn kết của toàn thể cán bộ, Nhân dân và các doanh nghiệp trên địa bàn xã Tam Nông để xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Lễ dâng hương là hoạt động thường niên nhằm tri ân công đức của Thánh Mẫu Hồ Thiên Hương. Đây là dịp để Nhân dân địa phương thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và đất nước phồn vinh. Lễ dâng hương Đền Mẫu là nét đẹp truyền thống và là minh chứng cho tinh thần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc của Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Tam Nông.

Hải Đăng